-της

-της
ΝΜΑ
παραγωγική κατάληξη πλήθους αρσενικών ονομάτων όλων τών περιόδων τής Ελληνικής, η οποία έχει προέλθει από ΙΕ κατάληξη σε -t- (πρβλ. αρχαίο ινδικό pariksi-t, ομηρικό περι-κτί-ται) επεκτεταμένη με φωνήεν -- / -η-. Η κατάληξη -της χρησιμοποιήθηκε για τον σχηματισμό ονομάτων δηλωτικών τού δράστη ενέργειας τα οποία προέρχονται είτε από ρήματα (πρβλ. πολεμισ-τής: πολεμίζω, ψεύσ-της: ψεύδομαι) είτε από ονόματα (πρβλ. ναύ-της: ναῡς, πολ-ί-της: πόλις). Η κατάληξη -της είναι ομηρική και απαντούσε αρχικά κυρίως σε σύνθετα ονόματα (πρβλ. εὐεργέ-της, κυνηγέ-της), σε αντιδιαστολή προς τις καταλήξεις -τήρ και -τωρ, που χρησιμοποιούνταν στα απλά ονόματα. Πολύ νωρίς, ωστόσο, και με αφετηρία την ιωνική-αττική διάλεκτο, η κατάληξη -της απέκτησε μεγάλη δύναμη και αντικατέστησε τις άλλες δύο καταλήξεις και στα απλά ουσιαστικά (βλ. και λ. -τηρ). Σημαντικό ρόλο, εξάλλου, έπαιξε η κατάλ. -της στον σχηματισμό μετονοματικών κυρίως παραγώγων που δηλώνουν πρόσωπα άρρενα τα οποία μπορούν να ενταχθούν στις εξής κατηγορίες: α) ναυτικοί, στρατιωτικοί όροι (πρβλ. ὁπλ-ί-της: ὅπλον, τοξό-της: τόξον, τριηρ-ί-της: τριήρης)
β) πολιτικοί όροι (πρβλ. πολ-ί-της: πόλις, φυλ-έ-της: φῡλον)
γ) θρησκευτικοί όροι (πρβλ. βακχ-ιώ-της: βάκχος, θιασ-ώ-της: θίασος)
δ) πατριδωνυμικά, ιδίως με τις μορφές -ιά-της, -ί-της (πρβλ. Σπαρτ-ιάτης: Σπάρτη, Άβδηρ-ίτης: Ἄβδηρα). Ανάλογα με το θεματικό φωνήεν τής λέξης, η κατάληξη -της παρουσιάζει τις εξής μορφές: α) -ήτης / -άτης σε λ. από θηλ. σε -η/- (πρβλ. πρυμν-ήτης: πρύμνη, σκοπι-ήτης: σκοπιά), αλλά και σε κάποιους αναλογικούς σχηματισμούς (πρβλ. πολι-ήτης)
β) -ώτης / -ιώτης (πρβλ. δεσμ-ώτης: δεσμός / δεσμῶ, ἰδι-ώτης: ἴδιος, πατρ-ιώτης: πατριά, στρατ-ιώτης: στρατιά και κατ' αναλογία σε άλλους τ. όπως νησ-ιώτης: νῆσος)
γ) -έτης σε λ. από ρ. σε -έω/- (πρβλ. οἰκ-έτης: οἰκῶ), αλλά και αναλογικά και σε άλλους τύπους (πρβλ. φυλ-έτης: φῡλον)
δ) -ότης κυρίως σε όρους τού αγροτικούκτηνοτροφικού λεξιλογίου (πρβλ. ἀγρ-ότης: ἀγρός, ἱππ-ότης: ἵππος) ή τού πολεμικού - πολιτικού (πρβλ. δημ-ότης: δῆμος, τοξ-ότης: τόξον)
ε) -ίτης, η οποία απέκτησε ιδιαίτερη παραγωγική δύναμη και χρησιμοποιήθηκε για τον σχηματισμό λέξεων με ειδικότερες σημ. (για τις σημ. αυτές βλ. λ. -ίτης). Από τα αρσ. σε -της, τέλος, άλλα τονίζονται στη λήγουσα, όπως τα ονόματα σε -ευτής < ρ. σε -εύω (πρβλ. πρεσβ-ευτής, χορ-ευτής) και τα ονόματα που αντικατέστησαν τα παλιά αρσ. -τήρ (πρβλ. ὀρχησ-τής: ὀρχησ-τήρ, ὑβρισ-τής: ὑβρισ-τὴρ) και άλλα στην παραλήγουσα χωρίς, όμως, να είναι δυνατή η διατύπωση κανόνων γενικής ισχύος που να καθορίζουν επακριβώς τις κατηγορίες αυτές.Παραδείγματα λ. σε -της: αλήτης, αναβάτης, γλύπτης, γνώστης, δείκτης, δέκτης, δεσμώτης, διώκτης, δότης, δράστης, δυνάστης, δύτης, επιστάτης, εργάτης, ηγέτης, θύτης, ιδιώτης, κλέπτης, κτίστης, κυβερνήτης, λήπτης, μύστης, ναύτης, νησιώτης, οφειλέτης, παίκτης, πελάτης, πλανήτης, πλάστης, προστάτης, ράπτης, στρατιώτης, συνθέτης, σύρτης, σφάκτης, φράκτης, χάρτης, ψάλτης
αρχ.
αμύντης, κράντης, λιμνήτης, ολέτης, πρυμνήτης, πρωράτης, υφαντής, φυλέτης
νεοελλ.
δέτης, κόπτης, μείκτης, φταίχτης, χάφτης.

Dictionary of Greek. 2013.

Игры ⚽ Нужно сделать НИР?

Look at other dictionaries:

  • Τῆς ῥινὸς ἔλκειν. — τῆς ῥινὸς ἔλκειν. См. Водить за нос …   Большой толково-фразеологический словарь Михельсона (оригинальная орфография)

  • Τῆς παιδείας τὰς μὲν ῥίζας εἶναι πικράς, γλυκεῖς δὲ τοὺς καρπούς. — Τῆς παιδείας (ἔφη Ἀριστοτέλης) τὰς μὲν ῥίζας εἶναι πικράς, γλυκεῖς δὲ τοὺς καρπούς. См. Корень ученья горек, а плоды сладки …   Большой толково-фразеологический словарь Михельсона (оригинальная орфография)

  • τῆς — ὁ lentil fem gen sg (attic epic ionic) …   Greek morphological index (Ελληνική μορφολογικούς δείκτες)

  • τῇς — ὁ lentil fem dat pl (epic) …   Greek morphological index (Ελληνική μορφολογικούς δείκτες)

  • Τῆς αὐτῆς κεραμείας. — См. Из одной глины …   Большой толково-фразеологический словарь Михельсона (оригинальная орфография)

  • Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής — Επίσημη ονομασία: Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής Συντομευμένη ονομασία: ΗΠΑ (USA) Έκταση: 9.629.091 τ. χλμ Πληθυσμός: 278.058.881 κάτ. (2001) Πρωτεύουσα: Ουάσινγκτον (6.068.996 κάτ. το 2002)Κράτος της Βόρειας Αμερικής. Συνορεύει στα Β με τον… …   Dictionary of Greek

  • εξέλιξης, θεωρία της- — Θεωρία κατά την οποία όλα τα αντικείμενα του σύμπαντος έχουν υποστεί, με την πάροδο του χρόνου, μεταμορφώσεις σύμφωνα με μια φυσική διαδικασία εξέλιξης που τα οδήγησε βαθμιαία από μια αρχέγονη, ομοιογενή και αδιαφοροποίητη κατάσταση, σε… …   Dictionary of Greek

  • διατήρησης, αρχή της- — Όρος που χρησιμοποιείται στη φυσική και αναφέρεται στην αρχή σύμφωνα με την οποία σε όλα τα φαινόμενα που αφορούν την εξέλιξη ενός κλειστού συστήματος στον χρόνο, ένα ή περισσότερα φυσικά μεγέθη διατηρούν σταθερή την τιμή τους. Ένας νόμος… …   Dictionary of Greek

  • περιβολής, έριδα της- — Έτσι είναι γνωστή στην ευρωπαϊκή ιστορία η μακρόχρονη και οξύτατη πολιτικοθρησκευτική σύγκρουση ανάμεσα στον πάπα και στον αυτοκράτορα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Η έριδα κράτησε από το 1075 ώς το 1122 και είχε ως αφορμή την απόπειρα του… …   Dictionary of Greek

  • Επικρατείας, Συμβούλιο της– — Ονομασία που φέρει σε διάφορες χώρες το ανώτατο δικαστήριο διοικητικής δικαιοσύνης, στο οποίο έχουν ανατεθεί κατά κανόνα, εκτός από τις καθαυτό δικαιοδοτικές αρμοδιότητες, και γνωμοδοτικά καθήκοντα, ως συμβουλευτικού οργάνου της διοίκησης.… …   Dictionary of Greek

Share the article and excerpts

Direct link
Do a right-click on the link above
and select “Copy Link”